تغییر نقشه ترانزیت انرژی در خلیج فارس

سی‌نیوز *– تنگه هرمز بار دیگر به نقطه‌ای تعیین‌کننده در معادلات حمل‌ونقل نفت تبدیل شده است؛ جایی که همزمان با افزایش نگرانی‌های امنیتی، چین بخشی از ناوگان نفتکش‌های دولتی خود را از مسیر هرمز و باب‌المندب دور کرده، در حالی که عربستان سعودی بارگیری نفت از پایانه‌های خود در محدوده هرمز را از سر گرفته است. این دو تصمیم متفاوت، تصویری روشن از شرایط جدید کشتیرانی نفت در منطقه ارائه می‌دهد؛ شرایطی که در آن، امنیت مسیر به اندازه قیمت نفت و ظرفیت ناوگان در تصمیم‌های حمل‌ونقلی اهمیت پیدا کرده است.

 شرکت‌های COSCO Shipping Energy Transportation و China Merchants Energy Shipping از اواخر ژوئیه عبور نفتکش‌های خود از تنگه هرمز و باب‌المندب را متوقف کرده‌اند. این دو شرکت که پیش از تشدید تنش‌ها سهم قابل‌توجهی از حمل نفت خاورمیانه به چین را بر عهده داشتند، اکنون بخشی از عملیات خود را به آب‌های خارج از گلوگاه‌های پرریسک منتقل کرده‌اند.

در این الگوی جدید، انتقال کشتی‌به‌کشتی (STS) در نزدیکی فجیره و آب‌های عمان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. نفتکش‌ها به جای آنکه مستقیماً از هرمز عبور کنند، محموله‌ها را در خارج از این محدوده تحویل گرفته و مسیر خود را به سمت شرق ادامه می‌دهند. این تغییر، اگرچه امکان تداوم جریان نفت به سوی آسیا را فراهم می‌کند، اما هزینه و پیچیدگی عملیات را افزایش داده است.

افزایش نرخ کرایه نفتکش‌ها نشانه روشنی از همین فشار است. نرخ حمل نفت در مسیر عمان به چین به حدود ۱۴۰ هزار دلار در روز رسیده؛ سطحی که نشان می‌دهد بازار، ریسک امنیتی و تغییر مسیرها را مستقیماً در قیمت حمل لحاظ کرده است. طولانی‌تر شدن مسیر، افزایش زمان انتظار و استفاده بیشتر از عملیات STS نیز به معنای مصرف ظرفیت بیشتر ناوگان است؛ ظرفیتی که در شرایط عادی می‌توانست برای سفرهای دیگر مورد استفاده قرار گیرد.

در سوی دیگر، عربستان سعودی رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. بر اساس داده‌های منتشرشده ، شرکت آرامکو پس از یک وقفه بارگیری نفت خام از پایانه‌های جُعَیمه و رأس‌تنوره را از سر گرفته است. بین ۱۲ تا ۱۶ اوت، سه فروند نفتکش غول‌پیکر VLCC، هر یک با ظرفیت حدود ۲ میلیون بشکه در این پایانه‌ها بارگیری کرده‌اند؛ اقدامی که نشان می‌دهد ریاض با وجود ریسک‌های موجود همچنان بخشی از ظرفیت صادراتی خود را از مسیر سنتی حفظ می‌کند.

با این حال بازگشت عربستان به هرمز به معنای کنار گذاشتن مسیرهای جایگزین نیست. ریاض همزمان از انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی فجیره و مسیرهای دیگری مانند سیدی‌کریر مصر برای رساندن نفت به بازارهای آسیایی استفاده می‌کند. به این ترتیب صادرکننده بزرگ نفت جهان تلاش دارد به جای وابستگی کامل به یک مسیر، شبکه‌ای از گزینه‌های حمل را فعال نگه دارد.

تفاوت رفتار چین و عربستان در واقع بازتاب دو موقعیت متفاوت در زنجیره تجارت نفت است. چین در مقام بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، در تلاش است ریسک رسیدن محموله به پالایشگاه‌های آسیایی را کاهش دهد و برای این منظور حاضر است هزینه بیشتری برای حمل بپردازد؛ عربستان اما در جایگاه یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت، ناچار است جریان صادرات خود را حتی در شرایط پرریسک حفظ کند و همزمان مسیرهای جایگزین را برای کاهش آسیب‌پذیری فعال نگه دارد.

در چنین شرایطی، فجیره و بنادر عمان نیز بیش از گذشته به نقاط واسط در تجارت نفت تبدیل می‌شوند؛ بنادری که می‌توانند میان تولیدکنندگان خاورمیانه و نفتکش‌هایی که تمایلی به عبور مستقیم از هرمز ندارند، نقش پیونددهنده ایفا کنند. اگر این الگو ادامه پیدا کند، بخشی از تجارت نفت منطقه از مدل سنتی «بارگیری در خلیج فارس و عبور مستقیم از هرمز» به شبکه‌ای پیچیده‌تر از بارگیری، انتقال کشتی‌به‌کشتی و تغییر مسیر منتقل خواهد شد.

در نهایت پیام این تحولات برای بازار کشتیرانی روشن است؛ هرمز  دیگر مانند گذشته مسیر رایگان برای تجارت نفت نیست. خروج نفتکش‌های چینی و بازگشت محدود عربستان، دو واکنش متفاوت به یک واقعیت واحد هستند؛ واقعیتی که در آن، امنیت دریایی به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تعیین‌کننده هزینه و مسیر حمل نفت در آسیا تبدیل شده است.