پنج گلوگاه، یک بحران!

سی‌نیوز – بازار حمل‌ونقل جهانی در شرایطی وارد نیمه دوم سال ۲۰۲۶ شده که چندین مسیر حیاتی تجارت هم‌زمان با اختلال مواجه هستند؛ از تنگه هرمز و دریای سرخ گرفته تا دریای سیاه، کانال پاناما و رود راین. مجموعه‌ای از بحران‌های امنیتی، جنگی و اقلیمی، هزینه جابه‌جایی کالا و انرژی را افزایش داده و بار دیگر شکنندگی شبکه تجارت جهانی در برابر اختلال در گلوگاه‌های دریایی و آبی را آشکار کرده است.

بررسی های تازه نشان می‌دهد آنچه امروز بازار کشتیرانی با آن روبه‌روست، صرفاً یک موج معمول افزایش نرخ کرایه نیست. تغییر مسیر کشتی‌ها، افزایش ریسک‌های امنیتی، کاهش ظرفیت برخی آبراه‌ها و رشد تقاضا برای مسیرهای جایگزین، به‌صورت هم‌زمان در حال فشار آوردن بر زنجیره حمل‌ونقل جهانی است.

هرمز؛ نقطه آغاز شوک انرژی

در میان این گلوگاه‌ها، تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین نقطه فشار بازار انرژی به شمار می‌رود. اختلال در تردد کشتی‌ها در این آبراه، که یکی از اصلی‌ترین مسیرهای انتقال نفت و گاز جهان است، بازار نفتکش‌ها را با افزایش قابل توجه هزینه و ریسک مواجه کرده است.

پیامد این وضعیت اما در محدوده خلیج فارس باقی نمانده و به بازارهای دورتر نیز سرایت کرده است. هرچه عبور از هرمز پرریسک‌تر می‌شود، صاحبان کالا و شرکت‌های کشتیرانی ناچارند برای تأمین انرژی و انتخاب مسیر، گزینه‌های جایگزین بیشتری را بررسی کنند؛ اتفاقی که تقاضا برای برخی مسیرهای دیگر را بالا برده است.

نرخ کرایه حمل نفتکش در مسیر خلیج فارس به آسیا در ۱۰ اوت ۲۰۲۶ به ۱۵.۲۲ دلار به ازای هر بشکه رسید؛ رقمی که طبق ارزیابی ها بالاترین سطح ثبت‌شده برای این مسیر از سال ۲۰۰۵ تاکنون است.

دریای سرخ؛ مسیر جایگزین همچنان پرریسک

دریای سرخ نیز همچنان یکی از حلقه‌های پرریسک زنجیره حمل‌ونقل جهانی است. افزایش تهدیدها در محدوده باب‌المندب باعث شده بسیاری از کشتی‌ها مسیر دماغه امید نیک را به جای عبور از کانال سوئز انتخاب کنند.این تغییر مسیر اگرچه از نظر امنیتی برای برخی شرکت‌ها گزینه‌ای مطمئن‌تر محسوب می‌شود، اما هزینه و زمان سفر را افزایش می‌دهد. کشتی‌ها باید مسافت بیشتری را طی کنند، سوخت بیشتری مصرف کنند و مدت بیشتری از ظرفیت ناوگان خود را در یک سفر اختصاص دهند.

در بازار نفتکش‌ها، این فشار حتی شدیدتر شده است. افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت کشتی‌های مرتبط با کشورهای منطقه باعث شده نرخ حمل نفت از خلیج فارس به آسیا جهش کند و رکوردهای جدیدی را به ثبت برساند.

پاناما؛ خشکسالی در برابر تقاضای بیشتر

در آن سوی جهان، کانال پاناما با مشکلی متفاوت اما با نتیجه‌ای مشابه روبه‌روست.

خشکسالی و کاهش سطح آب، ظرفیت عبور کشتی‌ها از این آبراه را محدود کرده؛ در حالی که هم‌زمان، تغییر مسیر تجارت انرژی موجب افزایش تقاضا برای استفاده از کانال شده است.

وقتی بخشی از نفت خاورمیانه با اختلال مواجه می‌شود، خریداران آسیایی به دنبال منابع جایگزین می‌روند. یکی از گزینه‌ها، نفت تولیدشده در سواحل خلیج آمریکا است؛ محموله‌هایی که برای رسیدن به بازار آسیا می‌توانند از کانال پاناما عبور کنند.

همین افزایش تقاضا در شرایط کاهش ظرفیت، هزینه عبور از کانال را به‌شدت بالا برده است.

بر اساس گزارش فایننشال تایمز، میانگین هزینه روزانه حراج مجوز عبور از کانال در اوایل اوت به حدود ۱.۱ میلیون دلار رسید؛ رقمی بیش از ۱۶ برابر سطح یک سال قبل.

برای کشتی‌های بزرگ‌تر نیز هزینه عبور به حدود ۲.۵ میلیون دلار رسیده و در برخی موارد پیشنهادهایی تا ۳.۷۸ میلیون دلار ثبت شده است.

از سوی دیگر، محدودیت‌های آبخور نیز ادامه دارد. حداکثر آبخور مجاز در مراحل اخیر از ۵۰ فوت به ۴۷.۵ فوت کاهش یافته و در مقاطعی بیش از ۱۰۰ کشتی در صف عبور از کانال قرار گرفته‌اند.

به این ترتیب، پاناما هم‌زمان با دو فشار مواجه است؛ تقاضای بیشتر و ظرفیت کمتر.

کانتینرها هم از بحران در امان نماندند

بر اساس داده‌های مورد استناد فایننشال تایمز، نرخ حمل کانتینر از شرق آسیا به ساحل شرقی آمریکا نسبت به سال گذشته ۲۳۴ درصد افزایش یافته است! در مقاطعی نرخ حمل یک کانتینر ۴۰ فوتی در این مسیر به حدود ۱۰ هزار دلار رسیده است.با این حال، بازار در روزهای اخیر نشانه‌هایی از تعدیل نشان داده و نرخ‌ها پس از جهش اولیه کمی عقب‌نشینی کرده‌اند. اما این کاهش به معنای بازگشت بازار به شرایط عادی نیست؛ هزینه حمل همچنان فاصله قابل توجهی با سطوح پیش از بحران دارد.

دریای سیاه؛ نفتکش‌ها در منطقه‌ای پرریسک

دریای سیاه نیز به یکی دیگر از نقاط فشار بازار نفتکش‌ها تبدیل شده است.حملات نظامی به زیرساخت‌های بندری و کشتی‌ها، ریسک فعالیت در بنادر روسیه را افزایش داده و شرکت‌های کشتیرانی را با هزینه‌های بالاتر بیمه و حمل مواجه کرده است.در همین راستا، نرخ حمل نفتکش‌ها از دریای سیاه به مدیترانه در هفته جاری به بالاترین سطح خود از دست‌کم سال ۲۰۰۵ رسیده است.

راین؛ وقتی خشکسالی به صنعت اروپا ضربه می‌زند

اما بحران حمل‌ونقل فقط در دریاها اتفاق نمی‌افتد.رود راین، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال کالا در قلب اروپا، نیز تحت تأثیر کاهش سطح آب قرار گرفته است. خشکسالی باعث شده کشتی‌های رودخانه‌ای نتوانند با ظرفیت معمول خود حرکت کنند و همین مسئله هزینه انتقال مواد اولیه و کالا در بخش‌هایی از اروپا را افزایش داده است.راین برای صنایع آلمان اهمیت ویژه‌ای دارد و مواد شیمیایی، سوخت، مواد معدنی و کالاهای صنعتی از طریق آن جابه‌جا می‌شوند.

در منطقه Kaub، یکی از نقاط حساس مسیر راین، کاهش سطح آب محدودیت بیشتری برای کشتی‌ها ایجاد کرده است.

نکته قابل توجه اینجاست که مشکل فقط به خشکسالی مربوط نمی‌شود. یک گلوگاه زیرساختی در این منطقه که از دهه ۱۹۹۰ قرار بود اصلاح شود، هنوز به‌طور کامل برطرف نشده و برنامه فعلی برای تکمیل عملیات اصلاحی تا سال ۲۰۳۳ زمان‌بندی شده است.

بحران از بندر شروع می‌شود، اما به بازار می‌رسد

افزایش نرخ حمل در نهایت فقط مسئله شرکت‌های کشتیرانی نیست. هر روزی که کشتی بیشتر در مسیر بماند، هر مایلی که به مسیر سفر اضافه شود و هر محدودیتی که ظرفیت بارگیری را کاهش دهد، هزینه‌ای به زنجیره تأمین تحمیل می‌کند.این هزینه می‌تواند ابتدا در نرخ کرایه، هزینه بیمه و قیمت سوخت دیده شود، اما در صورت تداوم اختلال، بخشی از آن به قیمت کالا نیز منتقل خواهد شد.به همین دلیل، آنچه امروز در تنگه هرمز یا کانال پاناما اتفاق می‌افتد، مسئله‌ای محدود به صنعت دریایی نیست؛ تأثیر آن می‌تواند تا کارخانه، انبار، فروشگاه و در نهایت سبد مصرف‌کننده ادامه پیدا کند.

بازار جهانی اکنون با یک گلوگاه روبه‌رو نیست؛ پنج گلوگاه هم‌زمان در حال فشار آوردن بر زنجیره تجارت هستند. و همین هم‌زمانی است که افزایش هزینه حمل را از یک نوسان موقت به یک هشدار جدی برای اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.