یارانه پنهان جاده؛ چرا ریل در رقابت عقب می ماند؟
سی نیوز | در اقتصاد حمل و نقل ایران، آنچه صاحب کالا بابت جابهجایی محموله می پردازد، لزوما بیانگر هزینه واقعی آن برای کشور نیست. گازوئیل یارانه ای، استهلاک زیرساخت ها، خسارت های ناشی از تصادفات و پیامدهای زیست محیطی، هزینههایی هستند که بخشی از آنها خارج از صورت حساب حمل پرداخت می شود. این ساختار، رقابت جاده و ریل را تحت تأثیر قرار داده و میتواند انتخاب اقتصادی صاحبان کالا را از منافع بلندمدت کشور دور کند.
بر اساس آمار منتشرشده از عملکرد سال ۱۴۰۴، مجموع حمل بار جادهای و ریلی ایران حدود ۳۳۰ میلیارد تنکیلومتر بوده که نزدیک به ۳۰ میلیارد تنکیلومتر آن به راهآهن اختصاص داشته است. به این ترتیب، سهم ریل از عملکرد حمل زمینی حدود ۹ درصد و سهم جاده نزدیک به ۹۱ درصد است؛ در حالی که ماده ۵۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، دستیابی به سهم ۳۰ درصدی راهآهن را هدفگذاری کرده است.
این فاصله قابل توجه، پرسشی اساسی را مطرح میکند: چرا با وجود مزیت راهآهن در مصرف انرژی و جابهجایی انبوه کالا، بخش عمده بار کشور همچنان با کامیون حمل میشود؟
گازوئیل یارانهای؛ عامل پنهان در قیمت حمل
یکی از عوامل تعیینکننده در اقتصاد حمل جادهای، قیمت سوخت است. گازوئیل سهمیهای ناوگان فعال در ایران با نرخ ۳۰۰ تومان به ازای هر لیتر عرضه میشود؛ قیمتی که فاصله قابل توجهی با ارزش اقتصادی این فرآورده دارد. البته سهمیه تخصیصی و هزینه تأمین سوخت مازاد برای همه فعالان یکسان نیست.
اگرچه لکوموتیوهای دیزلی نیز از سوخت یارانهای استفاده میکنند، تفاوت در بهرهوری انرژی اهمیت دارد. براساس پژوهشی منتشرشده در مجله Sustainability در سال ۲۰۲۶، حمل ریلی در شرایط مورد بررسی تا ۳.۶ برابر کارآمدتر از کامیونهای سنگین بوده است. این نسبت، بسته به نوع ناوگان، مسیر و میزان بارگیری تغییر میکند و نمیتوان آن را بدون بررسی به شبکه ایران تعمیم داد.
بنابراین، حتی در شرایط برخورداری هر دو شیوه حمل از حمایت انرژی، میزان مصرف سوخت برای انتقال یک تن کالا در مسافت یکسان میتواند متفاوت باشد. این اختلاف در مسیرهای پرتردد بندری و صنعتی، بر مصرف مجموع سوخت کشور اثر میگذارد.
هزینه نگهداری جادهها از کجا تأمین میشود؟
تردد مداوم کامیونهای سنگین، بهویژه در محورهای معدنی و مسیرهای منتهی به بنادر، از عوامل فرسایش روسازی راههاست. بخشی از مخارج تعمیر و نگهداری از محل عوارض و پرداختهای قانونی تأمین میشود، اما میزان انطباق این دریافتیها با خسارت واقعی واردشده به زیرساختها نیازمند بررسی دقیق است.
در اصلاحیه سال ۱۴۰۵ آییننامه اجرایی ماده ۵۹ قانون برنامه هفتم، دریافت عوارض جبران خسارت جادهها از کامیونها و کامیونتها بر مبنای بار محوری و تنکیلومتر پیشبینی شده است. این رویکرد میتواند مبنایی برای توزیع متناسبتر هزینه نگهداری شبکه باشد؛ مشروط بر آنکه اطلاعات مربوط به مخارج واقعی هر محور و میزان تردد ناوگان سنگین در دسترس قرار گیرد.
راهآهن نیز هزینههای اختصاصی خود را دارد. نگهداری خطوط، تأسیسات فنی، علائم و تجهیزات کنترلی و تأمین نیروی کشش، بخش مهمی از مخارج این شیوه حمل است. از این رو، مقایسه اقتصادی دو شبکه بدون احتساب هزینه کامل زیرساختهای آنها نتیجه معتبری نخواهد داشت.
چرا صاحبان کالا همچنان کامیون را ترجیح میدهند؟
مزیت مصرف انرژی بهتنهایی برای جذب بار کافی نیست. کامیون در بسیاری از مسیرها امکان حمل مستقیم از کارخانه یا انبار مبدأ تا مقصد را فراهم میکند؛ در حالی که استفاده از راهآهن ممکن است مستلزم انتقال محموله به ایستگاه، عملیات تخلیه و بارگیری مجدد و استفاده از کامیون در بخش پایانی مسیر باشد.
مشکلات عملیاتی شبکه ریلی نیز بر تصمیم مشتری تأثیر میگذارد. کمبود لکوموتیو آمادهبهکار، محدودیت ظرفیت برخی خطوط، نامنظمی برنامه حرکت و طولانی شدن گردش واگن، قابلیت پیشبینی زمان تحویل را کاهش میدهد.
برای یک واحد تولیدی که به دریافت بهموقع مواد اولیه وابسته است، تأخیر در تحویل میتواند هزینهای بیشتر از تفاوت کرایه حمل ایجاد کند. به همین دلیل، انتخاب جاده همیشه ناشی از پایین بودن تعرفه آن نیست؛ گاهی انعطاف عملیاتی و دسترسی مستقیم، عامل تعیینکننده است.
ریلمحوری بدون اصلاح خدمات امکانپذیر نیست
مسعود پلمه، دبیر انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران، پیشتر در برنامه «میز اقتصاد» شبکه خبر تأکید کرده بود که حمل و نقل ترکیبی کشور باید از ساختار جادهمحور به ریلمحور تغییر مسیر دهد.
در الگوی مورد اشاره وی، راهآهن وظیفه انتقال انبوه محمولهها از بنادر به مراکز اصلی توزیع را بر عهده میگیرد و کامیونها در شبکه توزیع منطقهای فعالیت میکنند.
اجرای چنین الگویی به توسعه پایانههای ترکیبی، تأمین لکوموتیو، افزایش قابلیت اطمینان برنامه حرکت قطارهای باری و ایجاد قراردادهای حمل با زمان تحویل مشخص وابسته است. بدون این پیششرطها، صرف افزایش سهم تکلیفی راهآهن ممکن است هزینه و زمان جابهجایی کالا را بالا ببرد.
از سوی دیگر، اصلاح قیمتگذاری نیز باید تدریجی و متناسب با وضعیت معیشتی رانندگان و آثار تورمی آن انجام شود. افزایش ناگهانی هزینه سوخت، بدون فراهم شدن ظرفیت جایگزین و سازوکار حمایتی، میتواند فشار مضاعفی بر زنجیره تأمین وارد کند.
اصلاح رقابت از کدام مسیر آغاز شود؟
نقطه آغاز میتواند محاسبه هزینه کامل حمل در چند کریدور اصلی، از جمله مسیر بندرعباس به مراکز صنعتی و مصرفی کشور باشد.
در این بررسی، کرایه واقعی کامیون و قطار، زمان تحویل، مصرف سوخت، هزینه نگهداری زیرساخت و مخارج عملیات پایانهای باید برای محمولههای مشابه مقایسه شوند. نتیجه چنین مطالعهای مشخص خواهد کرد در چه مسیرهایی انتقال بار به ریل صرفه اقتصادی دارد و کدام بخش از تفاوت قیمت، ناشی از یارانه یا ناکارآمدی عملیاتی است.
آنچه رقابت جاده و ریل در ایران را نیازمند بازنگری میکند، صرفا پایین بودن کرایه کامیون یا محدودیت ظرفیت راهآهن نیست؛ بلکه نبود یک مبنای شفاف برای سنجش هزینه واقعی هر شیوه حمل است.
تا زمانی که تصمیم گیری بر اساس کرایه ظاهری انجام شود و هزینههای زیرساختی و اجتماعی بهدرستی محاسبه نشوند، سیاستگذار نیز نمی تواند با اطمینان تعیین کند کدام سرمایه گذاری، بیشترین بازده را برای اقتصاد کشور دارد.
نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.