شبیخون به کاسپین؛ عقبنشینیِ دریا، شکستِ ترانزیت!
سی نیوز- سرویس محیطزیست* در حالی که نگاهها به تنشهای سیاسی دوخته شده، هیولای خاموشی در شمال مرزهای ایران در حال قد کشیدن است. گزارشهای میدانی و تحلیلهای کارشناسی نشان میدهند که «بحران آب» در ۵ کشور آسیای مرکزی، دیگر تنها یک چالش زیستمحیطی نیست، بلکه به بزرگترین متغیر ژئوپلیتیک قرن در منطقه تبدیل شده است؛ متغیری که مستقیماً «سفره»، «امنیت» و «تجارت» ایران در حوزه دریای کاسیپین را هدف قرار داده است.
وقتی آب، جغرافیا را جابهجا میکند
آسیای مرکزی شامل کشورهای قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان، اکنون با بحران شدید مدیریت منابع آب در حوضه رودخانههای «آمودریا» و «سیردریا» روبروست. سدسازیهای گسترده در کشورهای بالادست (تاجیکستان و قرقیزستان) و پروژههای جاهطلبانه مانند «کانال قوشتپه» در افغانستان، شریانهای حیاتی منطقه را تحت فشار قرار داده است.
برای ایران این به معنای ناپایداری در مرزهای شمالشرقی است. ترکمنستان به عنوان همسایه مستقیم ما، در صورت بروز قحطی آب با تنشهای اجتماعی روبرو خواهد شد که موج اول پیامدهای آن به شکل «مهاجرتهای اقلیمی» و «ناامنی مرزی» به ایران سرریز میکند.
تراژدی کاسیپین ؛ بنادری که خشک میشوند
«یکی از کلیدیترین ابعاد این بحران، پیوند میان کاهش ورودیِ روانآبهای حوضه آبریز و افت تراز دریای کاسپین است. کاهش دبی رودخانههای تأمینکننده (بهویژه ولگا و رودهای منتهی به کاسپین از سمت شرق و شمال) در کنار افزایش تبخیر سطحی، باعث پسروی تاریخی آب شده است.
اگر تراز آب کاسپین با سرعت فعلی کاهش یابد، بنادر استراتژیک ایران نظیر امیرآباد و انزلی با بحران «عمقِ عملیاتی» مواجه میشوند. این یعنی کشتیهای تجاری با ظرفیت کامل قادر به پهلوگیری نخواهند بود که نتیجه آن، افزایش هزینههای لجستیک، تحمیل هزینههای سنگین لایروبی و در نهایت، تضعیف جایگاه استراتژیک ایران در کریدور شمال-جنوب خواهد بود.»
بازتعریف نقشه ترانزیت؛ از زمین تا دریا
کارشناسان هشدار میدهند که بحران آب میتواند اولویتهای تجاری منطقه را تغییر دهد. کشورهای آسیای مرکزی برای فرار از بنبست هیدروپلیتیک، به دنبال مسیرهای جدیدی برای دسترسی به آبهای آزاد هستند. ایران که همواره «پل ارتباطی» بوده، اکنون با رقبایی مواجه است که از بیثباتیهای اقلیمی برای دور زدن مسیرهای سنتی استفاده میکنند. هرگونه تنش در توزیع آب بین ازبکستان و ترکمنستان، میتواند مسیرهای ریلی و جادهای ایران به سمت چین و روسیه را با اختلالات امنیتی روبرو کند.
دیپلماسی آب؛ تنها راه گریز
ایران دیگر نمیتواند نسبت به آنچه در «بخارا»، «عشقآباد» یا «دوشنبه» میگذرد بیتفاوت باشد. تحلیلگران بر این باورند که ایران باید از یک «ناظر منفعل» به یک «بازیگر فعال در دیپلماسی هیدرولیک1» تبدیل شود. بحران آب در آسیای مرکزی، «دومینوی» خطرناکی را آغاز کرده که آخرین قطعه آن به امنیت پایدار شمال ایران ختم میشود. بازتعریف روابط با همسایگان شمالی بر پایه «مدیریت مشترک اکوسیستم»، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت گریزناپذیر برای بقای استراتژیک در منطقه است.
“آب، نفتِ جدید قرن بیست و یکم در اوراسیاست؛ هر کشوری که مدیریت این جریان را از دست بدهد، حاکمیت خود بر جغرافیا را از دست داده است.”
1:دیپلماسی هیدرولیک (Hydro-diplomacy) یعنی استفاده از آب (رودخانهها، دریاچهها، آبهای زیرزمینی ، سدهاو...) بهعنوان موضوع اصلی تعامل، مذاکره یا حتی فشار سیاسی بین کشورها.
نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.