ایران و عمان؛ شراکت راهبردی برای تنظیم عبور از هرمز
سی نیوز-* توقف دوهفتهای درگیری میان ایران و آمریکا، اگرچه در ظاهر یک آرامش موقت در یکی از پرتنشترین نقاط جهان به حساب میآید، اما در لایههای عمیقتر، نشانههایی از یک تغییر ساختاری در نحوه مدیریت تنگه هرمز را آشکار کرده است. این وقفه، فضا را از یک وضعیت صرفاً امنیتی خارج کرده و به سمت بازتعریف قواعد حکمرانی در این گذرگاه حیاتی سوق داده است؛ جایی که دیگر صرفاً کنترل نظامی تعیینکننده نیست، بلکه تنظیمگری حقوقی، اقتصادی و زیستمحیطی به مرکز توجه آمده است.
از قوه قاهره تا نظم مشروط
در دوره درگیری، قواعد متعارف دریانوردی عملاً در سایه ملاحظات امنیتی قرار میگیرند و کشورها با اتکا به شرایط اضطراری، ابتکار عمل را در دست میگیرند. اما اکنون، با فروکش کردن تنشها، وضعیت جدیدی شکل گرفته که نه بازگشت کامل به نظم پیشین است و نه ادامه فضای جنگی. این وضعیت بینابینی، فرصتی ایجاد کرده تا کشورهایی که بر این آبراه اشراف دارند، نقش خود را از «کنترل بحران» به «مدیریت پایدار» ارتقا دهند.
محور تهران–مسقط؛ شکلگیری یک مدل منطقهمحور
در این میان، جایگاه ایران و عمان بهعنوان دو کشور ساحلی اصلی تنگه هرمز، بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است. مسیرهای ورودی و خروجی این تنگه بهگونهای طراحی شدهاند که بخش قابلتوجهی از تردد کشتیها از آبهای سرزمینی این دو کشور عبور میکند. همین واقعیت، زمینه را برای شکلگیری یک مدل «مدیریت مشترک» فراهم کرده است؛ مدلی که میتواند مسئولیت تأمین ایمنی، هدایت ترافیک دریایی و نظارت بر تردد را بهصورت هماهنگ میان این دو بازیگر تقسیم کند.
عوارض تردد؛ از ابزار کنترلی تا سازوکار اقتصادی
در چارچوب این رویکرد، اخذ عوارض از کشتیهای عبوری دیگر یک اقدام مقطعی یا صرفاً سیاسی تلقی نمیشود، بلکه به بخشی از سازوکار حکمرانی تبدیل میشود. واقعیت این است که کنترل تردد در یکی از پرترافیکترین آبراههای جهان، مستلزم صرف هزینههای قابلتوجه در حوزههای ایمنی، پایش و مدیریت است. در چنین شرایطی، دریافت هزینه در قبال ارائه این خدمات، نهتنها قابل توجیه، بلکه در بسیاری از تنگههای مهم جهان نیز بهعنوان یک رویه پذیرفتهشده اجرا میشود.
محیطزیست؛ متغیری که دیگر نمیتوان نادیده گرفت
در کنار مسائل امنیتی و اقتصادی، فشارهای زیستمحیطی به یکی از عوامل تعیینکننده در معادلات هرمز تبدیل شده است. حجم بالای تردد کشتیها، تخلیه آب توازن و پسماندهای دریایی، در سالهای اخیر آسیبهای جدی به اکوسیستم خلیج فارس وارد کرده است. اختلال در چرخه طبیعی آب و بروز پدیدههایی مانند آلودگیهای گسترده، نشان میدهد که بدون یک نظام نظارتی سختگیرانه، این روند میتواند تبعات جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. از همین رو، در مدل جدید، کنترل این موارد نه یک انتخاب، بلکه یک الزام تلقی میشود.
چالشهای پنهان؛ از جزایر مصنوعی تا رقابت بر سر حاکمیت
در پسِ تحولات اخیر، رقابتهای کمصداتری نیز جریان دارد. توسعه جزایر مصنوعی در بخشهایی از خلیج فارس، تنها یک پروژه عمرانی نیست، بلکه میتواند به تغییر در موازنه جغرافیایی و حتی گسترش حوزههای نفوذ دریایی منجر شود. این تحولات، بهویژه در شرایطی که مرزهای آبی بر اساس قواعد مشخصی تعریف شدهاند، میتواند زمینهساز اختلافات جدید باشد و اهمیت نظارت و تنظیمگری را دوچندان کند.
کاهش نقش بازیگران خارجی؛ تغییر در معادله قدرت
یکی از پیامدهای مهم تقویت مدیریت مشترک، به چالش کشیده شدن نقش بازیگران فرامنطقهای است. در شرایطی که کشورهای ساحلی بتوانند امنیت و نظم تردد را بهطور مؤثر تأمین کنند، حضور نیروهای خارجی بهعنوان ضامن امنیت، بهتدریج توجیه خود را از دست میدهد. این روند میتواند به تغییر در معادله قدرت در منطقه و حرکت به سمت یک ساختار بومیتر منجر شود.
صنعت کشتیرانی در وضعیت انتظار
با وجود کاهش تنشها، صنعت کشتیرانی هنوز با احتیاط عمل میکند. شرکتها با عدم قطعیتهای متعددی مواجهاند؛ از پایداری شرایط فعلی گرفته تا نحوه اجرای مقررات جدید و هزینههای احتمالی. به همین دلیل، بسیاری از تصمیمات عملیاتی در وضعیت «انتظار فعال» قرار دارد و بازگشت کامل به شرایط عادی، نیازمند تثبیت این روند است.
هرمز؛ از گلوگاه عبور تا اهرم تنظیم تجارت
در مجموع، آنچه در این دو هفته رخ می دهد ، صرفاً کاهش تنش نیست، بلکه نشانههایی از یک تغییر عمیقتر در حال ظهور است. تنگه هرمز در حال فاصله گرفتن از یک مسیر عبور صرف و حرکت به سمت یک «ابزار تنظیم تجارت جهانی» است؛ ابزاری که در آن، هزینهها، قواعد و استانداردها توسط بازیگران اصلی منطقه تعریف میشود. میتوان انتظار داشت که هرمز در آینده نهچندان دور، نقشی فراتر از یک گلوگاه جغرافیایی ایفا کند و به یکی از نقاط کلیدی در مدیریت جریان انرژی و تجارت جهانی تبدیل شود.
نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.